Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội, sản xuất hàng hóa ra đời và ngày càng giữ vai trò trung tâm trong đời sống kinh tế.
Hiểu rõ bản chất của hàng hóa, các thuộc tính của hàng hóa cũng như tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc nhận thức đúng các quy luật kinh tế của nền kinh tế thị trường, nhất là trong điều kiện xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay.
Bài học đầu tiên của Kinh tế chính trị Mác – Lênin tập trung nghiên cứu các khái niệm nền tảng nhất: hàng hóa, giá trị sử dụng, giá trị, lao động cụ thể, lao động trừu tượng, đồng thời làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa các phạm trù này. Đây là cơ sở lý luận để tiếp tục nghiên cứu các quy luật kinh tế quan trọng như quy luật giá trị, tiền tệ, tư bản và giá trị thặng dư ở các bài học sau.
I. SẢN XUẤT HÀNG HÓA VÀ ĐIỀU KIỆN RA ĐỜI
1. Khái niệm sản xuất hàng hóa
Sản xuất hàng hóa là kiểu tổ chức kinh tế trong đó sản phẩm lao động được tạo ra không phải để người sản xuất trực tiếp tiêu dùng, mà để trao đổi, mua bán trên thị trường.
Khác với nền kinh tế tự cung tự cấp – nơi sản phẩm chủ yếu phục vụ nhu cầu của chính người sản xuất – sản xuất hàng hóa gắn liền với thị trường, trao đổi và quan hệ kinh tế giữa những người sản xuất độc lập với nhau.
2. Điều kiện ra đời của sản xuất hàng hóa
Theo kinh tế chính trị Mác – Lênin, sản xuất hàng hóa chỉ ra đời và tồn tại khi có hai điều kiện cơ bản:
Thứ nhất, có sự phân công lao động xã hội.
Phân công lao động xã hội làm cho mỗi người, mỗi ngành chỉ sản xuất một hoặc một số loại sản phẩm nhất định. Do đó, họ phải trao đổi sản phẩm với nhau để thỏa mãn nhu cầu đa dạng của mình.
Thứ hai, có sự tách biệt tương đối về kinh tế giữa những người sản xuất.
Sự tách biệt này thể hiện ở việc mỗi người sản xuất có quyền sở hữu đối với tư liệu sản xuất và sản phẩm của mình. Chính sự độc lập này làm cho sản phẩm của họ trở thành hàng hóa.
Hai điều kiện trên có quan hệ chặt chẽ với nhau và là tiền đề không thể thiếu để sản xuất hàng hóa ra đời và phát triển.
II. HÀNG HÓA VÀ HAI THUỘC TÍNH CƠ BẢN
1. Khái niệm hàng hóa
Hàng hóa là sản phẩm của lao động, có thể thỏa mãn nhu cầu nào đó của con người thông qua trao đổi, mua bán.
Không phải mọi sản phẩm lao động đều là hàng hóa. Một sản phẩm chỉ trở thành hàng hóa khi nó:
Do lao động tạo ra
Có giá trị sử dụng
Được sản xuất ra để trao đổi
2. Hai thuộc tính của hàng hóa
Theo C. Mác, hàng hóa luôn tồn tại với hai thuộc tính thống nhất:
Giá trị sử dụng
Giá trị
Hai thuộc tính này vừa thống nhất, vừa mâu thuẫn với nhau, phản ánh tính chất đặc biệt của nền sản xuất hàng hóa.
III. GIÁ TRỊ SỬ DỤNG CỦA HÀNG HÓA
1. Khái niệm giá trị sử dụng
Giá trị sử dụng là công dụng của hàng hóa, có thể thỏa mãn nhu cầu nào đó của con người, dù là nhu cầu vật chất hay tinh thần.
Ví dụ:
Gạo dùng để ăn
Áo dùng để mặc
Điện thoại dùng để liên lạc
Sách dùng để học tập
2. Đặc điểm của giá trị sử dụng
Giá trị sử dụng mang tính vật chất – tự nhiên
Do lao động cụ thể tạo ra
Chỉ được thực hiện trong quá trình tiêu dùng
Không trực tiếp phản ánh quan hệ xã hội giữa những người sản xuất
Giá trị sử dụng là điều kiện vật chất để hàng hóa tồn tại, nhưng không quyết định giá trị trao đổi của hàng hóa.
IV. GIÁ TRỊ CỦA HÀNG HÓA
1. Khái niệm giá trị hàng hóa
Giá trị hàng hóa là lao động xã hội của người sản xuất hàng hóa kết tinh trong hàng hóa.
Giá trị không phải là thuộc tính tự nhiên của vật phẩm, mà là một quan hệ xã hội, chỉ tồn tại trong nền sản xuất hàng hóa.
2. Chất của giá trị
Chất của giá trị chính là lao động xã hội của người sản xuất hàng hóa.
Không phải mọi lao động đều tạo ra giá trị hàng hóa. Chỉ có:
Lao động được xã hội thừa nhận
Lao động gắn với trao đổi mới tạo ra giá trị.
Ví dụ:
May áo để bán → có giá trị
May áo để mặc → không có giá trị hàng hóa
3. Lượng của giá trị
Lượng của giá trị do lượng lao động hao phí để sản xuất hàng hóa đó quyết định.
Thước đo của lượng giá trị là thời gian lao động xã hội cần thiết – tức là thời gian cần để sản xuất ra một hàng hóa trong điều kiện sản xuất bình thường của xã hội, với trình độ kỹ thuật và cường độ lao động trung bình.
4. Mối quan hệ giữa năng suất lao động và giá trị
Năng suất lao động ↑ → thời gian lao động xã hội ↓ → giá trị hàng hóa ↓
Năng suất lao động ↓ → thời gian lao động xã hội ↑ → giá trị hàng hóa ↑
Đây là quy luật quan trọng chi phối sự vận động của giá trị trong nền kinh tế thị trường.
V. LAO ĐỘNG SẢN XUẤT HÀNG HÓA VÀ TÍNH CHẤT HAI MẶT
1. Lao động cụ thể
Lao động cụ thể là lao động có ích dưới một hình thức cụ thể của một nghề nghiệp nhất định, với mục đích, công cụ, phương pháp và kết quả riêng.
Lao động cụ thể tạo ra giá trị sử dụng
Lao động cụ thể phản ánh trình độ phát triển của lực lượng sản xuất
Lao động cụ thể là phạm trù vĩnh viễn của lao động
Ví dụ:
Lao động của thợ may tạo ra áo
Lao động của nông dân tạo ra thóc
Lao động của kỹ sư tạo ra máy móc
2. Lao động trừu tượng
Lao động trừu tượng là lao động của người sản xuất hàng hóa khi đã gạt bỏ những hình thức cụ thể của nó và quy về sự hao phí sức lao động nói chung (cả thể lực và trí lực).
Lao động trừu tượng tạo ra giá trị hàng hóa
Lao động trừu tượng phản ánh quan hệ xã hội giữa những người sản xuất
Chỉ tồn tại trong nền sản xuất hàng hóa
3. Ý nghĩa của tính chất hai mặt của lao động
Việc phát hiện ra tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa là một trong những đóng góp lý luận vĩ đại của C. Mác, giúp giải thích:
Nguồn gốc của giá trị
Bản chất của trao đổi hàng hóa
Cơ sở của các quy luật kinh tế trong nền kinh tế thị trường
VI. MỐI QUAN HỆ GIỮA GIÁ TRỊ SỬ DỤNG VÀ GIÁ TRỊ
Giá trị sử dụng và giá trị:
Thống nhất trong hàng hóa: thiếu một trong hai thì không thể là hàng hóa
Mâu thuẫn với nhau:
Người sản xuất quan tâm đến giá trị
Người tiêu dùng quan tâm đến giá trị sử dụng
Giá trị sử dụng chỉ được thực hiện trong tiêu dùng
Giá trị chỉ được thực hiện trong trao đổi
Mâu thuẫn này là nguồn gốc của các mâu thuẫn kinh tế trong nền sản xuất hàng hóa.
Bài học thứ nhất của Kinh tế chính trị Mác – Lênin đã cung cấp những phạm trù lý luận nền tảng nhất để hiểu bản chất của nền sản xuất hàng hóa. Thông qua việc phân tích hàng hóa, hai thuộc tính của hàng hóa và tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa, học thuyết của C. Mác đã chỉ ra rằng đằng sau những quan hệ trao đổi tưởng chừng đơn giản trên thị trường là những quan hệ xã hội sâu sắc giữa con người với con người.
Việc nắm vững nội dung bài học này không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn có giá trị thực tiễn quan trọng trong việc nhận thức và vận dụng đúng các quy luật kinh tế trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay.
